TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI 4 DERS ÖZETİ

Salih ŞENCAN
Ekim 3, 2019

ÜNİTE 1 – ROMAN1 KONU – Romanİnsanı, toplum yaşamını geniş bir zaman dilimine, çok boyutlu bir şekilde yansıtan bir türdür. Romanda olay zincirinde yaşayan, olayları ortaya çıkaran, bu olaylardan etkilenen, toplumsal durumları dikkate alarak tavırlara, eylemlere ve duygulara yönelen kişiler anlatılır. Roman Avrupa kıtasında sözlü edebiyatta yer alan destan türünün evrim geçirmiş hali olarak kabul edilir. roman türünün dünyadaki ilk örnekleri 1600’lü yıllarda Fransız yazar Rebelais tarafından üretilmiştir. Ancak modern anlamda ilk roman Givoanni Boccacio tarafından kaleme alınmış olan Dekameron adlı eserdir.

Tanzimat Döneminde Roman

Tanzimat Döneminden önce bizde roman görülmez. Destan, halk hikayesi ve mesnevi gibi türler bu yeri tutuyordu. Edebiyatımıza roman ilk olarak Yusuf Kamil Paşa tarafından Fransız yazar Fenelon’un Telemak adlı eserinin çevirisiyle girmiştir. Bu yüzden edebiyatımızdaki romanla ilgili ilkleri sıralayacak olursak:

  • İlk yerli roman Şemsettin Sami Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat
  • İlk edebi roman Namık Kemal İntibah
  • İlk tarihi roman Namık Kemal Cezmi
  • İlk realist roman Recaizede Mahmut Ekrem Araba Sevdası
  • İlk köy romanı Nabızade Nazım Karabibik
  • İlk polisiye roman Ahmet Mithat Efendi Esrar-ı Cinayat

Romantizm: 18 yüzyıl sonlarında başlayan ve 19 yüzyıl ortalarına kadar süren ve klasisizme tepki olarak doğan edebiyat akımıdır. Akıl ve sağduyuyu öne çıkaran ve katı kurallara tepki olarak doğan bir akımdır. Bizde Namık Kemal, Ahmet Mithat gibi isimler temsil etmiştir.

Servet-i Fünun Romanının Özellikleri

Dönemin sosyal şartları değişince bu dönemde romanlar kendine özgü olmaya başlamıştır. Roman modern bir tekniğe barınmıştır. Kurgu hataları ve acemilikler ortadan kalkmıştır. Yazar eserde kişiliğini gizlemeyi başarmıştır. Bu dönemde romanlarda da süslü ve sanatlı bir dil kullanılmıştır. Estetiğe önem verilmiştir. Ancak okuyanlar bu romanları anlamakta zorlamıştır. Özellikle dönemin siyasi baskıları nedeniyle sosyal konular yerine bireysel konularda yazılmıştır. Kahramanlar İstanbul’daki seçkin kişilerdir. Mehmet Rauf’un Eylül romanı Türk edebiyatında yer alan ilk psikolojik roman olarak kabul edilir.

Realizm: 19 yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da romantizm akımına tepki olarak doğmuştur. Pozitivist felsefenin edebiyata uyarlandığı bir akımdır. Realistler günlük yaşamı ön yargı olmadan incelemek, sanatı klasik ve romantik akımların yapaylığından kurtarmak gerektiğine inandılar. Pozitivizmin de etkisiyle duygularda ziyade de belgeler ve bilimsel verilere dayandırarak yazmışlardır.

Milli Edebiyat Romancıları Özellikleri

  • Vatan, millet, Anadolu, bağımsızlık gibi sosyal konular işlenmiştir.
  • Sanatçılar gözleme yoğun yer vermiş ve eserlerinden gözlemlerini kullanmışlardır.
  • Dil sade ve konuşma diline yakındır. Cümleler Türkçeye uygun kısa cümlelerdir. İstanbul Türkçesi kullanılmıştır.
  • Sanatçılar İstanbul dışına açılarak Anadolu hakkında eserler yazılmıştır.
  • Romanlar teknik açıdan başarılıdır.

2 KONU – Cümle Türleri (Çeşitleri)

A-Yüklemine Göre Cümleler

Fiil Cümlesi: Yüklemi fiil olan cümlelerdir. Mesela “Ali bize geldi.” (Gelmek fiildir.)

İsim Cümlesi: Yüklemi isim soylu olan cümlelerdir. Mesela “Ali iyi bir insandır. (insandır isimdir.)

B-Öge Dizilişine Göre Cümleler

Kurallı Cümle: Yüklemin sonda olduğu cümledir. Mesela “Ali okula gitti.” (Gitti cümlenin sonundadır.)

Devrik Cümle: Yüklemin ortaya ya da başta olduğu cümlelerdir. Mesela “dün gece geldim size.” (Geldim ortada yer almıştır.)

Eksiltili Cümle: Sonuna üç nokta koyulan ve okuyanın tamamlaması istenen cümledir. Mesela “Önümüzde gözden kaybolan sıra dağlar…”

C-Anlamına Göre Cümleler

Olumlu Cümle: Yüklemdeki durumun gerçekleştiği cümlelerdir. Mesela “Dün gece eve gitti.”

Olumsuz Cümle: Yüklemdeki durumun gerçekleşmediği ya da mevcut olmadığı cümlelerdir. Mesela “Ali bize gelmedi.”, “Ali iyi bir insan değil.” Fiillerin olumsuzu –me,-ma,-maz,-mez; isimlerin olumsuzu yok, değil ve –siz ile yapılır.

Soru Cümlesi: Soru anlamı taşıyan cümledir. Mesela “Ali geldi mi?”

Şart Cümlesi: Yargının gerçekleşmesinin şarta bağlandığı cümledir. Genelde –se,-sa şart kipiyle yapılır. Mesela “Çalışırsan başarırsın.”

D-Yapısına Göre Cümleler

Basit Cümle: Tek yüklemi bulunan, fiilimsi olmayan cümlelerdir. Mesela “Ali bize geldi.”

Birleşik Cümle: Yargı bildiren yükleme ek olarak yan cümlesi olan cümledir.

  • Yan Cümle, fiilimsi olan cümledir. Girişik bileşik cümle de denir. Fiilimsi sayısı kadar yan cümle bulunur. Mesela “Seni görünce sevdim.” (Görünce fiilimsidir ve yan cümledir.)
  • Şartlı birleşik cümle, -se, -sa kipiyle kurulan cümlelerdir. Mesela “Gelirsen eve gideriz.”
  • Ki’li birleşik cümle, yan cümlesinde ki bağlacı bulunan cümlelerdir. Mesela “Bize gel ki görüşelim.”
  • İç içe birleşik cümle, ara cümle olan cümlelerdir. Mesela “Tabelada, çıkış sağdandır, yazıyor.”

Sıralı Cümle: Birden çok yargının virgül ya da noktalı virgülle bağlanmıştır. Mesela “Arabanın kapısını açtı, yavaşça dışarıya doğru çıktı.”

Bağlı Cümle: Birden fazla cümlenin bağlaçla bağlandığı cümledir. Mesela “Ali bize geldi ama kimse onu dinlemedi.”

2 KONU – YAZMA : Yazma Aşamaları

  • Hazırlık
  • Planlama
  • Taslak metni oluşturma
  • Taslak metni düzenleme ve geliştirme
  • Metni paylaşma

ÜNİTE 2 – TİYATRO1 KONU – Geleneksel Türk TiyatrosuKökü eski inanç ve geleneklere dayanan modern tiyatro dışında kalan göstermelik türlerdir. Burada Karagöz, orta oyunu, kukla, meddah ve köy seyirlik oyunları vardır. Klasik tiyatrodan farklı olarak şarkı, dans ve söz oyunlarına dayanırlar. Yazılı bir metin yoktur ve güldürü ögeleri esastır. Ders verme, eğitme amaçlanır. Köy seyirlik oyunları tarih öncesi törenlere dayanırken, Karagöz ve orta oyunu sahnelenme bakımından benzerdir. Meddah tek kişilik bir oyundur, kukla ise eskiye dayanan bir oyundur.

Karagöz

Deriden yapılan ve kahramanların renkli figürlerinin aydınlattığı bir perdeye yansıtılarak ortaya konan halk tiyatrosudur. Diğer ismi gölge oyunudur. Karagöz hayali, hayalbaz denen kişi tarafından oynatılan bir gölge oyunudur. Oyunun yaratıcısı Şeyh Küşteridir. İki kahraman ise Karagöz ile Hacivattır. Bazı söylentilere göre bu kişiler yaşamış gerçek kişilerdir. Karagöz’ün bazı bölümleri vardır:

  • Mukaddime: Müzikle başlayan boş perdede göstermelik denen limon ağacı, çalgıcı ve deniz kızı gibi ilgisiz görüntüler gösterilir. Tefin ritmine göre Hacivat gelerek semai okur. Daha sonra Şeyh Küşteri hakkında övgüler yapılır.
  • Muhavere: Karagöz ve Hacivat arasında geçen bölümdür. Farklı kahramanlar da bulunabilir.
  • Fasıl: Asıl oyundur. Hacivat ve Karagöz dışında farklı kahramanlar da olaya katılır.
  • Bitiş: Karagöz oyunun bittiğini duyurur ve kusurlar için özür diler. Daha sonra oyundan çıkacak ders belirtilir. Yapılan hatalardan özür dilenerek oyun bitirilir.

Orta Oyunu

Etrafı izleyicilerle çevrilmiş bir alanda oynanan, yazılı bir metni olmayan ve içinde müzik, dans ve şarkı gibi ögeler olan doğaçlama oyundur. Han yada kahve gibi kapalı yerlerde veya açık bir yerde ortada oynanır. Oynandığı yere palanga denir. Oyun dekoru, yeni dünya denen bir kafesten oluşur. Oyunun kahramanları Kavuklu ve Pişekar’dır. Karagözle Kavuklu benzer karakterlerken, Hacivat ile de Pişekar benzer.

Güldürme işi Karagözdeki gibi yanlış anlama, nükte ve gülünç hareketlere dayanır. Oyunda bazı mesleklerden, yörelerden, uluslardan insanlar bulunur. Kadın rolüne giren kişiye Zenne denir. Orta oyununun da belli bölümleri vardır:

  • Mukaddime (Giriş): Zurnacı, Pişekar havası çalarken Pişekar çıkarak seyirciyi selamlar. Oynanacak oyunun adını söyler ve Kavuklu havası eşliğinde sahneye gelir. Aralarında kısa bir konuşma geçer.
  • Muhavere (Söyleşme): Kavuklu ve Pişekar yanlış anlamalarına göre arzbar isimli konuşma gerçekleşir. Daha sonra tekerleme başlar ve Kavuklu tekerlemede başından geçen olağanüstü bir olayı anlatır.
  • Fasıl: Oyunun asıl bölümüdür. Burada iki paralel olay gelişir. Kavuklu iş arar ve Pişekar ona iş bulur.
  • Bitiş: Oyunun son bölümüdür. Pişekar izleyiciler önünde özür diler ve gelecek oyunun adıyla yerini söyleyerek oyunu kapatır.

2 KONU – SÖZLÜ İLETİŞİM : MeddahÖvücü anlamına gelir. Sözlü edebiyatımızda ozanlar saz eşliğinde olayları anlatır. Bu olaylarda dramatizsyon katarak anlatmışlardır. Meddahlar mendili ve değneği aksesuar olarak kullanır ve çeşitli tiplemeleri canlandırarak sesleri taklit eder. Meddahlar hikaye anlatırken bir anda seyircinin dikkatini başka bir yöne de çekebilir. Böylece asıl hikayenin merakını daha da arttırır.

Etkili Dinleme Nasıl Olur?

  • Dinleme amacı belirlenir.
  • Amaca uygun dinleme tekniği belirlenir.
  • Dinlenen konuya ait ana düşünce tespit edilir.
  • Konudaki açık ve örtük iletiler anlaşılır.
  • Dilenen konu özetlenir.
  • Dinlenenlerde ön bilgiler karşılaştırılır.
  • Dinlenen konudaki tutarlılıklar sorgulanır.
  • Dinlenenlerle ilgili öne sürülen düşüncelerin dayanaklarına ait geçerlilik sorgulanır.

ÜNİTE 3 – ANI1 KONU – Anı (Hatıra)Tanınmış kişilerin yaşamında olup biten olaylar ilgi çekici şekilde kaleme alan yazı türüdür. Anlatılan olayı yaşamış ya da az çok karışmış kişi tarafından yazılmalıdır. Yani bir kişinin şahsi tarihidir. Anılar tarihin, sanatın ve eleştirinin bir köşesine ışık tuttuğu için belge niteliğindedir. Türk edebiyatında ilk yazılı eser olan Orhun Kitabeleri de bir anı özelliği taşır. Edebiyatımızda anının ilk örneği Babür Şah tarafından yazılan Babürname’dir. Anı türünün özellikleri şöyle sıralanabilir:

  • Yaşamakta olan değil de yaşanmış olaylar anlatılır.
  • İnsan belleğinde iz bırakan olaylara yer verilir.
  • Tarihçilere ışık tutar.
  • Tanınmış, bilim, sanat ve politika insanlarının yaşamlarını çalışma ve araştırmalarını anlatır.
  • Yazar unutulmasını istemediği olayları kalıcı hale getirir.
  • Geçmiş birinci kişi ağzından kişisel yargılarla birlikte ortaya konur.

2 KONU – YAZMA : Anı Yazarken Dikkat Edilmesi Gerekenler

  • Yazının ana düşüncesi ve yardımcı ögeler belirlenmelidir.
  • Yazınızın konusunu sınırlandırın.
  • Süslü sanatlı bir anlatım yerine açık, sade ve akıcı bir üslubu tercih edin.
  • Duygu ve düşüncelerinizi içtenlikle yansıtın.
  • Kullanacağınız cümleleri oluşturma sırasında anlatımın özelliklerine bağı kalın, anlatım biçimleri ya da düşünceyi geliştirme yollarından hangisini kullanacağınıza karar verin.
  • Yazacağınız metinde bulunmasını istediğiniz ögeleri sınıflayarak belli bir sıraya koyun.
  • Yazma planından yola çıkarak taslak bir metin oluşturun.
  • Oluşturduğunuz taslakta yer alacak cümlelerin tek tür olmak yerinde; basit, birleşik, sıralı, bağlı, eksiltili, devrik, kurallı, isim, fiil, olumlu, olumsuz cümleler kullanın.
  • Oluşturmak istediğiniz farklı türdeki cümleleri bir araya getirerek anlamlı paragraf oluşturunuz.
  • Yazacağınız taslak metni dil ve anlatım bakımından değerlendiriniz.
  • Metne başlık koymayı unutmayınız.
  • Ürettiğiniz ve paylaştığınız metnin hukuki ve ahlaki sorumluluğu sizindir. Bu yüzden metninizde alıntı varsa bunları kaynak bölümünde kesinlikle gösterin.

3 KONU – SÖZLÜ İLETİŞİM : Etkili Konuşmada Bulunması Gerekenler

  • Konuşmanın konusu, amacı, hedef kitlesi ve türü belirlenmelidir.
  • Konuşma metni planlanarak konuşma kartı hazırlanmalıdır.
  • Konuşmada kullanılabilecek görsel ve işitsel araçlar hazırlanmalıdır.
  • Konuşmaya uygun sunu hazırlanmalıdır.
  • Etkili konuşma için birkaç prova yapılmalıdır.
  • Konuşma sırasında boğumlama, vurgulama ve tonlamaya dikkat edilmelidir.
  • Konuşma sırasında gereksiz ses ve kelimelerden uzak durulmalıdır.
  • Konuşmaya etkili bir başlangıç yapılmalıdır.
  • Konuşmayı zenginleştirecek unsurlar devreye sokulmalıdır.
  • Konuşma içinde geçiş ifadeleri kullanılmalıdır.
  • Konuşma etkili şekilde sonlandırılmalıdır.
  • Konuşmada süre verimli kullanılmalıdır.
  • Konuşma sırasında teknolojik araçlar etkili kullanılmalıdır.

ÜNİTE 4 – HABER1 KONU – Haber YazısıBir olay hakkındaki bilgiye haber, bilgileri vermek üzere hazırlanan yazılara da haber yazısı adı verilir. Haber yazıları gazete gibi önemli kitle iletişim araçlarından duyurulur. Gazete sayesinde her türlü değişim ve yenilik topluma ulaşır ve dil birliği ortaya çıkar. Ayrıca edebiyat ve kültürle ilgili bilgiler de içerir. Haber metinleri, sanat metinlerine kaynaklık edebilir. Haber yazıları ciddi bir sorumluluk gerektirir. Bu sorumluluk bilincinde olmayan kişilerin elinde güçlü bir silaha dönebilir. Bu yüzden doğruluğu sorgulanmayan bir haber duyurulmamalıdır. Haberi okuyan kişi haberde merak ettiği sorulara yalın bir şekilde cevap bulmak ister. Bu yüzden haberin olaya, zamana, mekana, oluş biçimine,  oluş nedenine ve olayı kimin gerçekleştirdiğine dair nesnel bilgiler olmalıdır. Haberler yazılırken günümüzde 5N 1K kuralı önemlidir. Bu yüzden gazeteciler haber metinlerini bu altı sorunun cevabına göre verir:

  • Ne: Konuyu ortaya koyar.
  • Neden: Amacı ortaya koyar.
  • Nasıl: Yöntemi ortaya koyar.
  • Nerede: Mekan ve yer kavramını ortaya koyar.
  • Ne zaman: Süreç kavramlarını ortaya koyar.
  • Kim: İlgili ve sorumlu kişileri ortaya koyar.

Türk edebiyatında gazete, Batı etkisiyle Tanzimat Dönemi’yle başlar. Bu dönemde sanatçılar halkı aydınlatmak adına gazeteleri kullanır. İlk resmi gazete 1831 yılındaki Takvim-i Vekayi çıkarılır. Daha sonra İngiliz Churcill 1840 yılında yarı resmi gazete Ceride-i Havadis gazetesini çıkarır. Daha sonra Türk edebiyatındaki ilk özel gazete Tercüman-ı Ahval 1860 yılında Şinasi ve Agah Efendi tarafından çıkarılır. Bu devrin sanatçıları için gazete kamu meselesidir. Gazete sadece halk için bir şey söylenen yer değil, halkın duygu ve düşüncelerinin dile getirildiği bir kürsüdür.

Medya Organları ve Farklılıkları

Gazete, dergi, Genel ağ, radyo ve televizyon haberciliği farklıdır. Radyonun diğerlerinden temel farkı konuşmaya dayalı olmasıdır. Radyoda haberler hızlı şekilde verilir. Gazete okuyan kişi istediği haberi okumakta özgürdür. Televizyon ve radyoda ise insanlara öncelikler dayatılır, izleyici ya da dinleyici pasif şekilde hareket eder. Genel ağ haberciliği ise haberlerin anlık olarak duyurulması ve ihtiyaç duyulduğunda rahatça ulaşılması durumundan dolayı günümüzde yoğun olarak tercih edilir. genel ağ haberciliği tüm habercilik tekniklerinin birleştiği bir yerdir. Televizyon kadar hızlı ve gazete kadar kapsamlı haberler yapılır.

Gazetelerde haber ile ilgili yeni gelişmeler için 24 saat geçmesi gerekir. Oysa genel ağ haberlerinde her türlü gelişme anında okuyucuyla paylaşılabilir. Haberin anlık şekilde izlenmesi, haberle ilgili bilgi kaynakları verilmesi, Genel Ağ haberciliğinin en büyük avantajıdır. Basılı gazete okuyucusu önüne gelen haberi içerik ve biçim yönünden değerlendiremez. Ancak genel ağ habercileri ise haberleri istediği an düzeltebilir ve okurun katkısıyla yeniden yapılandırabilir.

ÜNİTE 4 – GEZİ1 KONU – Gezi YazısıEvliya Çelebi gördüğü rüyadan sonra gezmeye başlar ve elli bir yıl süreyle seyahat eder. Bunun sonucunda ise Seyahatname adlı on ciltten oluşan eserini yazar. Eserde İstanbul, Kafkasya, Girit, Azerbaycan, Şam, Suriye, Filistin, Irak, Transilvanya, Bosna, Dalmaçya, Sofya, Avusturya ve Almanya gibi çok sayıda bölgeden bahsedilir. Büyük seyahatname esas olarak coğrafya bilgisine ek olarak tarih, etnografya, folklor, binalar, yollar, kültür ve dil bakımından da bilgi verir. Evliya Çelebi gezdiği yerlerde yöneticilerden bilgi alır, bölge kayıtlarını inceler, ileri gelenlerden yararlanır, halkla görüşür, bütün bunların yanında gezerek ve görerek, ölüp biçerek edindiği bilgileri ayrıntılı şekilde yazar. Gezip görerek bunları anlatan kişiye seyyah ve metinlere de seyahatname adı verilir. Seyahatname yazarın gezip görme ihtiyacı yerine bazı savaşlar, hac ziyareti, başka ülkelere göreve gibi sebeplerle yazılmıştır.

Eski Yunanistan’da çok sayıda ülkeden birçok gezgin, elçi, şair ve yazar gezip gördüğü yerleri anlatan eserler ortaya çıkarmıştır. Dünya edebiyatının yayımlanan en nemli seyahatnamelerinden biri Marco Polo tarafından yazılan Uzak Doğu izlenimlerini barındıran seyahatnamedir. Türkçe olarak yazılan ilk gezi kitabı da tanınmış denizci Seydi Ali Reis tarafından yazılan Miratül Memalik adlı eserdir. Türk edebiyatında batılı şekilde ilk gezi yazısı ise Tanzimat Döneminde başlar. Yazarla Avrupa’ya giderek burada gördükleri şehirleri anlatmışlardır. Namık Kemal ve Ziya Paşa gibi bazı önemli yazarlar gezi yazıları yazmıştır. Bunun yanında ise batı tekniğine uygun ilk gezi örneği Avrupa’da Bir Cevelan- Ahmet Mithat, Hac Yolunda, Avrupa Mektupları- Cenap Şahabettin, Ahmet Haşim- Anadolu Notları.

Gezi yazıları bir şehrin, bir beldenin, tarihi bir eserin o sıradaki durumunu anlattığından dolayı tarihi bir belge niteliğindedir. Bu yazılarda ayrıntılı tasvir yapılır. Gezilen yerler gözlem sonucunda okuyucunun zihninde canlandırılır. Ayrıntılı yapılan tasvirler bir açıdan da o yerin bir fotoğrafını çekmek gibidir. Gözlem, tespit ve değerlendirmeler edebi bir dille aktarılır. Burada diyalog, rivayet, hikaye, efsane, anı, anekdot, atasözü ve deyimlerden faydalanılır. Gezi yazısında tasvir, diyaloglar ve soru cevap yoluyla anlatım yapılmalıdır. Bazı yazarlar olaylar olduğu gibi aktarır, bazıları ise günlük, mektup, röportaj gibi türlere ait yazma tekniklerine başvurur. Bu yazılar dış dünyayı yazarın gözünden görmemize yardımcı olur. Bu yüzden yazma sırasında ilgiyi canlı tutmak, okuyucuda o eri görme isteği uyandırmak önemlidir. Yazar gezdiği yerlerin ilginç gelecek yanlarını hemen fark etmelidir. Gezi yazları da anı yazıları da açık, sade, anlaşılır ve içten bir dille yazılmalıdır. Betimleyici ve öyküleyici anlatım biçimleri tercih edilir. Tarih, coğrafya ve sosyoloji gibi alanların kaynağıdır. Bu türü anı yazmakla karıştırmayın. Anılarda çevreye ait bilgiler ayrıntılı verilmez. Gezilen yerlerin dikkat çeken yönleri anlatılır. Gezide odak noktası mekan, anıda ise olaylar ve bağlantılı kişilerdir. Gezip gördüğü yerleri anlatan ve elde ettiği bilgileri yansıtan yazar hep ikinci planda yer alır.

Gezi Yazısı Yazarken Dikkat Edilmesi Gerekenler

  • Anlatılan tarihi olaylar kronolojik sırayla verilir.
  • Gezi yazısında bilgiler kısa ve öz olur.
  • Önemi olmayan ayrıntılardan uzak durulur.
  • Gezilen yerin ya da bölgenin tarihi, ev sahipliği yaptığı uygarlıklar, ekonomik faaliyeti gibi bilgiler hakkında yardımcı olunur.
  • Gezi yazısında akıcı bir dil kullanılır.
  • Gezi yazısı görsel ögelere desteklenerek daha etkili bir hale getirilmelidir.

Google Aramaları

Açık Lise 1. Dönem Sınavı
07 - 08 Aralık 2019